Amadeus Film Analizi: Greimas’ın Eyleyensel Örnekçesi ile Göstergebilimsel İnceleme

Film Künyesi: Amadeus (1984)

Bu bölümde Milos Forman’ın Amadeus filmi özetlenecek; devamında film, Greimas’ın eyleyensel örnekçesine göre çözümlenecektir.Başrol Oyuncuları (Cast)

• F. Murray Abraham: Antonio Salieri
• Tom Hulce: Wolfgang Amadeus Mozart
• Elizabeth Berridge: Constanze Mozart
• Roy Dotrice: Leopold Mozart
• Jeffrey Jones: İmparator II. Joseph

Başlıca Ödüller (8 Oscar)

Amadeus “Tanrı’nın sevgili kulu” anlamındadır. Peter Shaffer’in yazıp Milos Forman’ın yönetmenliğini yaptığı, 1984 yapım yılı bir filmdir. Milos Forman’ı Guguk Kuşu filminden hatırlamaktayım; bu filmle de ününe ün katmıştır. Konusu, Mozart’ın hayatını ele alan biyografi, drama ve müzikal türünde bir yapımdır. Filmde Mozart’ın hayatını görmekteyiz fakat olaylar Salieri’nin gözünden anlatılmaktadır. Aslında Salieri ile Tanrı’nın savaşını anlatan ve Mozart’ın bu hikayede nesne konumunda olduğu bir filmdir. Tamamen onun penceresinden bakmaktayız.

Amadeus; En İyi Film, En İyi Yönetmen, En İyi Erkek Oyuncu ve En İyi Kostüm başta olmak üzere 8 Oscar ödülü kazanmıştır. Tarihi bir film olarak 18. yüzyılı tam anlamıyla yaşatmıştır. Kostüm ve dekor olarak o dönemi birebir yansıtmışlardır; görgü kuralları da aynı şekilde işlenmiştir. Fakat kurgusal açıdan uyuşmazlıklar vardır.

2.1. Amadeus Mozart Filmi (Özet)

Film, intihara teşebbüs ettiği için bir akıl hastanesine gönderilmiş olan ve hastanede yaptıklarını rahibe itiraf etmekte olan Salieri’nin hayat hikayesiyle başlar.

Mozart 3-4 yaşlarında harika piyano çalmaktadır. Babası bu yeteneğini fark etmiştir. Gözleri kapalıyken bile besteyi aynı şekilde çalabilmektedir. Ünü o yaşta saraya kadar ulaşmıştır. Salieri de ününü duymuştur. Babasına hep yalvarmaktadır, müzik öğretmesi için. Babası bu durumla alay eder. Salieri kilisede dua eder Tanrıya; ünlü olmayı, müziğinin ve kendisinin ölümsüz kılınması karşılığında bekaretini koruyacağına söz verir. Sonra babası ölür ve bu duruma Salieri, “Bu bir mucize, bunu bana Tanrı düzenledi, artık özgürüm,” der.

Viyana’da imparatorun baş müzisyeni ve bestecisi olur. Çok mutludur. Tanrı’nın kendisine böyle başarılı bir besteci olma yeteneği verdiği için şükreder. Kendisiyle barışıktır artık, Tanrı’ya sürekli dua eder. Bir gün davette Mozart’la tanışma fırsatı bulur. Salonda Mozart’ı aramaya başlar. Mozart yerde emekleyerek, kaba bir şekilde seksüel oyunlar oynamaktadır. Salieri onun Mozart olduğunu öğrenince sarsılır; “Nasıl bu kadar salak birisi bu yaratıcı besteleri yapabilir?” diye düşünür.

Mozart, Salieri’yi birkaç kez küçük düşürür. Salieri, Mozart’la kıyaslanınca kendi yeteneklerinin kısıtlı olduğunu fark eder. Tanrı’nın kendisine ihanet ettiğini düşünür. Tanrı neden kendisine değil de Mozart gibi bir yaratığa bu muhteşem yeteneği bağışlamıştır? “Tüm isteğim Tanrı’ya şarkı söylemekti, bana bu isteği o verdi ama sonra beni yeteneksiz kıldı? NEDEN?” der. Tanrı’ya olan inancını kaybeder, duvardaki haçı ateşe atar ve Mozart’ı yok ederek intikam almaya ant içer.

Bunun için şeytani bir plan yapar, Mozart’a arkadaş maskesiyle yaklaşırken kariyerini mahvetmeye başlar. Mozart parasal ve sosyal yönden mahvolur, sağlığı kötüleşir. Salieri, intikam planının son aşamasında Mozart’ı öldürmek, bestesini çalmak ve kendisi yazmış gibi ün kazanmak ister. Böyle yaparak Tanrı’nın bir başyapıtını çalmış olacaktır. Mozart’ı zehirleyerek öldürecek ve cenazesinde Requiem’i çalacaktır.

Mozart, Die Zauberflöte’yi (Sihirli Flüt) yazar ve büyük başarı kazanır fakat bayılır. Salieri onu eve götürür ve ölümcül hasta olan Mozart’ı çalışmaya zorlar. Mozart’ın karısı eve dönüp notaları kilitleyince Requiem yarım kalır. Kısa süre sonra Mozart ölür ve toplu mezara gömülür. Salieri, Tanrı’nın besteyi çalmasını önlemek için Mozart’ı öldürdüğünü söyler. Son sahnede Salieri, Tanrı’ya rüşvet verilmeyeceğini ve af olmayacağını anlar.

2.2. Eyleyensel Örnekçeye Göre Çözümleme

Eyleyenler ve İşlevleri

2.3. Amadeus Mozart Filminin Anlatı Durumu

Bu filmde anlatının başlangıç durumu; Mozart’ın Viyana’ya gelmesi ve Salieri’nin onu fark etmesiyle kurulur. Greimas’a göre anlatı durumu dört evre içerir:

1. Evre: Eyletim (Gönderme)

Salieri, Mozart’la karşılaşınca Tanrı’yla arası bozulur. Salieri hem gönderen hem de özne olmuştur. Kendi kendini güdüleyerek Tanrı’dan intikam alma görevini üstlenir. Mozart’ı öldürme ve bestesini çalma planıyla eyletim evresi başlar.

2. Evre: Edinim (Yeterlilik, Güçlenme)

Salieri’nin planı gerçekleştirmek için güç toplaması gerekir. Para karşılığı tuttuğu hizmetçi kız ona bilgiler getirir. Mozart’ın ölmüş babasının kılığına girerek (maske kullanımı) Mozart’ın korkularını kullanır ve bu sayede onun üzerinde psikolojik bir güç kazanır.

3. Evre: Edim (Gösterme)

Salieri, Mozart’ı maddi ve manevi olarak çökertir. Arkadaş gibi görünerek hileler çevirir. Ancak tam amacı olan “besteyi çalıp intikam alma” eylemine geçtiğinde, Mozart’ın karısı bir engel olarak karşısına çıkar.

4. Evre: Yaptırım (Teyit Etme)

Salieri, hasta yatağındaki Mozart’a besteyi devam ettirir ancak karısı notaları kilitlediği için ulaşamaz. Mozart ölür, beste yarım kalır. Salieri başarısız olmuştur. Tanrı’ya rüşvet karşılığı hiçbir şey yaptırılamayacağını anlar; bu bir tür negatif yaptırımdır.

Sonuç

Amadeus filminin Greimas’ın eyleyensel örnekçesine göre çözümlenmesi, kuramın haklılığını ortaya koymaktadır. Film derin anlamda; insanların ne yaparsa yapsınlar Tanrı’ya karşı bu durumu düzeltemeyeceğini ve Tanrı’ya rüşvet verilmeyeceğini fark ettirir. Salieri hain planı karşısında Mozart’ı öldürmeye kalkmış, ama bestesini elinden alıp kendi bestesi gibi gösterememiştir.

Sizce Salieri haklı mıydı? “Tanrı’nın adaletsizliği karşısında Salieri’nin isyanını nasıl değerlendiriyorsunuz? Siz de deha karşısında emeğin yenilgiye uğradığını düşünenlerden misiniz? Yorumlarda buluşalım.”