The Fallen Idol (Düşen Put) Film Analizi ve Gösterge Çözümlemesi

Film Künyesi: The Fallen Idol

• Orijinal Adı: The Fallen Idol
• Türkçe Adı: Düşen Put / Geçmişin Gölgesi
• Yapım Yılı: 1948
• Ülke: Birleşik Krallık
• Yönetmen: Carol Reed
• Senaryo: Graham Greene (Kendi kısa öyküsü “The Basement Room”dan uyarlanmıştır)
• Oyuncular: Ralph Richardson (Baines), Bobby Henrey (Phillipe), Michèle Morgan (Julie), Sonia Dresdel (Bayan Baines)
• Görüntü Yönetmeni: Georges Périnal
• Müzik: William Alwyn
• Kurgu: Oswald Hafenrichter
• Tür: Dram, Gerilim, Gizem
• Süre: 95 Dakika
• Ödüller ve Adaylıklar: 2 dalda Oscar Adaylığı (En İyi Yönetmen, En İyi Senaryo), Venedik Film Festivali En İyi Senaryo Ödülü, BAFTA En İyi İngiliz Filmi Ödülü.

A) FALLEN IDOL FİLMİNİN GÖRÜNTÜSEL ANLATIMI

Filmin konusu, diplomat bir babanın oğlu olan Phillipe’in, babasının yanında çalışan Baines’i idolü haline getirip çok sevmesi etrafında gelişir. Baines, Phillipe’i eğlendirmek ve iyi vakit geçirmesini sağlamak için onunla vakit geçirip ona hikâyeler anlatmaktadır. Anlattığı hikâyelerden birisi de, Afrika’da geçirdiği yıllarda bir siyahi’yi öldürüşüdür.

Filmde büyük bir ev ve büyükelçilik binası, filmin geçtiği ana yerdir. Ev olan kısım merdivenle yukarıya çıkılan ve merdiven başında “private” (özel) yazan bir tabelayla belirtilmektedir.

Olay Örgüsü ve Sembolik Anlar

Filmin başında büyükelçi ve eşi, 3 günlük süreyle evden ayrılmaktadır; bu sırada evde bir uğurlama telaşı hakimdir. Evin küçük oğlu Phillipe de onları uğurladıktan sonra yukarı kattaki balkona çıkıp, duvar taşının içinde sakladığı yılanı alıp sever ve oynar. Bu yılanın adı McGregor’dur. Onu eline alır ve ona Londra’yı gösterir. Sonra cebine koyup aşağıya iner, bu sırada evin diğer çalışanlarından Baines’in eşi çocuğa yılanı atıp atmadığını sorar. Çocuk cebindekiler sorulduğunda önce tebeşir, sonra şekerleme gösterir.

Mutfağa indiğinde ise Bay Baines ona Afrika’daki macerasını anlatır. Ardından Bayan Baines gelir ve çocuğa baskı yaparak onu odasına gönderir. Çocuk odasına çıkınca yılanı cebinden çıkartır ve ona bir ayna tutarak “Bak, ne kadar güzel görünüyorsun” der. Sonra balkondan, Baines’in evden çıktığını görür ve onun peşinden gider. Onu ararken bir vitrinde üzerine arılar konmuş tatlılar bulur ve o dükkanın içinde Baines’i bir kadınla konuşurken görür. Onların yanına oturur ve konuşmalarına müdahil olur. Bir süre sonra kadın ayrılmaya karar verir ve kalkıp kapıyı örttüğünde bize kapıdaki “CLOSED” (kapalı) yazısı görünür. Baines ve Phil dışarı çıktıklarında Phil kadının gitmediğini fark eder ve Baines’e söyler, o da son kez konuşmak üzere onun yanına gidip onunla son kez konuşur.

Çatışma ve Trajedi

Eve döndüklerinde cebindeki yılanı balkondaki taşın ardına saklarken, Bayan Baines’e yakalanır. Odasında fark etmez, ama odadan çıkınca odayı ve Bayan Baines’i kontrol etmeyi ister ve pencereye yönelir; bu sırada yine “Private” yazısı ekranda fark edilir. Penceredeyken Bayan Baines’e yakalanır ve o yine Phil’e ceza verip odasına yollar. Kadın aşağı yemek katına inip elindeki bir gazeteyi sobaya atar, bu gazetenin içinde yılan McGregor vardır. Sonra Bay ve Bayan Baines’in kavgasına şahit olur, Bay Baines ayrılmak ister fakat kadın karşı çıkar. Sonra çocuğa yemek götürür ve çocuğun kazağındaki yemek artığını görüp sinirlenir; çocuğu hırpalarken Bay Baines’in bir kadınla buluştuğunu ondan öğrenir.

Ertesi sabah çocuk yorganın içinde uyurken görülür, sadece sol eli yumruk biçiminde yatağın dışındadır. Sonra Bay Baines, Julie’yı telefonla eve çağırır ve buna hem Bayan Baines hem de Phil şahit olur. Bir sonraki sahne aslan kükremesiyle açılır; Bay Baines ve Phil hayvanat bahçesindedir, Julie sonradan onlara katılır. Bekleme sırasında Baines, çocuğa Afrika’da nasıl adam öldürdüğünü anlatır. Sonra birlikte bahçeyi gezerler, Julie ile yılanı McGregor hakkında konuşur ve onu sadece Bayan Baines’in korkutabileceğini söyler.

Final ve Soruşturma

Eve geçip yemek hazırlarken Bayan Baines’in eve 2 gün gelmeyeceğini yazdığı telgrafı bulup okurlar. Çocuk o telgrafı uçak yapar ve tam fırlatırken, Bayan Baines’in Bay Baines’e özgürlüğünü vermediğini Julie’ya söyler. Çocuk uçağı atar, Julie uçağı geri alır ve çocuğa verir; bu kez çocuk kağıdı başka bir yere atar. Phil odasına döner ve yılanı bulamaz, “McGregor, Bayan Baines tarafından öldürüldü” der. Ardından yemeğe oturdular ve yemekten sonra oyun oynadılar. Bu sırada çocuk Bayan Baines’i fark eder, fakat ilk başta hayalet sanır. Sonra uyur ve Bayan Baines çocuğun yanına gidip diğerlerinin yerlerini sorar, cevap alamayınca da dışarı çıkar ve onları bulur; eşiyle boğuştuktan sonra çocuğun kendisini gördüğü yüksek pencereye çıkıp eşine bakmak isterken pencere açılıp kadını boşluğa iter ve kadın “Private” yazısının eşiğine düşerek ölür.

Çocuk ise bu sahneyi evin dışından izlemektedir ve kadını kocasının ittiğini sanıp sokağa fırlar. Kaçarken bir polise denk gelir ve polis onu bir şekilde merkeze götürerek ifadesini almaya çalışır. Bu sırada bir telefon gelir ve çocuk geldiği yeri, babasının elçi olduğunu söyler; ardından da elçiliğe giderler. Evde polis, doktor vardır ve olay soruşturulur. Bu sırada çocuk telgraf uçağını bularak hole fırlatır ve Bay Baines’in yalan söylediği bu uçaktaki yazanlardan anlaşılır, böylece soruşturma derinleşir. Sabah ise Julie eve gelir ve o sırada merdivenin ağzına tebeşirle kadının ölüm biçimi çizilmiştir. Hizmetçiler “private” yazısının olduğu ve ölümün gerçekleştiği merdiven eşiğini temizlemektedir.

Dedektif çocuğu sorguya çekti ve ona baskı uyguladı; Julie bu sırada dayanamayıp olayı anlatır, ardından Baines de olayı detaylandırır. O sırada bir çalışan odaya girerek cam fanusun içindeki saati her pazartesi ayda bir temizlediğini söyleyerek saati temizler; o sırada herkes durur ve adamın işinin bitmesini beklemektedirler. Sonrasında çocuk odaya girip Baines’in cinayet işlemediğini söyler, dedektif neden cinayet dediğini sorunca cevap veremez; oysa polis merkezinde bir afişte cinayet zanlısı aranıyor ilanına dikkatlice bakmıştır. Sonra Julie ile çocuk baş başa kalır ve çocuk Julie’ye “Onlara sürekli yalan söyleyerek olaydan kurtulmalıyız” der. Ve sonra “Baines bana yalan söylemez, Afrika’dayken birisini öldürmüş” der. Sonrasında Baines ile konuşur ve hikâyelerin gerçek olmadığını öğrenir. Ve Baines ona “Dikkatli olmalıyız, insanların doğasını değiştiriyoruz” dedi. Phil ise “Bizi Tanrı’nın yarattığını sanıyordum” der. Sonrasında ise “Bir daha asla yalan söylememeliyiz” der.

Dedektif araştırma yaparken kadının devirdiği vazoyu fark ederek Baines’in doğru söylediğini anlar, fakat Phil inatla vazoyu kendinin devirdiğini söylemeye çalışır. Fakat onu dinlemezler. Filmin son anında elçi ve karısı eve gelir ve Phil onların yanına doğru hareket eder.

B) GÖSTERGE ÇÖZÜMLEMESİ

İnsan Göstergesi ve Karakter Analizleri

İnsan göstergesi, filme ve filmin çatısı olan yalan konusuna dayanak oluşturan ilk göstergedir. Bir çocuğun idol aldığı kişiyi yüceltişi, onun yalan söylemeyeceğine olan inancı, aslında insanın idollerine gözü kapalı duyduğu inancı da gözler önüne sermektedir.

• Phillipe: Sevecen ve bir o kadar meraklı bir çocuktur. Yılan besliyor oluşu onun sevgisinin, görece güzelliğe atfedilmediğini ve saf olduğunu gösterir.
• Bay Baines: Hayatında yalanı barındıran bir karakterdir. İşler bir anda hiç beklemediği biçimde gelişmektedir; bu da yalanın kaçınılmaz sonlarını gösterir.
• Bayan Baines: Muhafazakâr yapısıyla göze çarpmaktadır. Çocuğa karşı korumacı olduğu kadar gaddardır da; bu da onu çevresinde sevilmeyen karakter yapmaktadır.
• Julie: Bay Baines’in aşk yaşadığı karakterdir. Henüz gençtir ve yalanlar karşısında çocuğun çektiği acıyı gördüğü an gösterdiği tepki, onun içindeki sevgiyi de bize gösterir.

Nesne ve Mekân Sembolizmi

• Arı Konmuş Tatlılar: Baines ile Julie’nin buluştuğu kafenin vitrinindeki tatlıların üzerinde arıların olması da yine yalana işaret eder. Tatlılar, arıların bal aldığı çiçekler gibi doğal değil; yapay, yalancı şekerle yapılmaktadır.
• Saat ve Zaman: Sorgu anında odaya giren bir çalışanın fanus içindeki saati tamir ederken odadaki diğer insanların da saatin tamir süresi boyunca hiçbir şey yapmadan beklemesi, zaman göstergesinin belirginleşmesini sağlar.
• Yılan (McGregor): Yılan, mitolojik açıdan insanlığın var oluşundan beri insanın hayatında yer tutar ve Adem ile Havva’nın cennetten kovuluşunda yılan başrol oynar.
• “CLOSED” ve “PRIVATE” Yazıları: Julie kapıyı kapatıp gittiği zaman, kapının üzerindeki “CLOSED” yazısıyla karşı karşıya kalıyoruz. Merdivenin yukarısı özel bölge iken aşağısı genel, herkese açık bir bölge olmaktadır. Bayan Baines’in öldüğü zaman bu tabelanın altına düşmesi akla yine cennetten kovuluşu getirmektedir.

C) DİZİSEL VE DİZİMSEL GÖSTERGE

Filmdeki ikili zıtlıklar şu şekildedir:

• İyi – Kötü
• Doğru – Yalan
• Güven – Güvensizlik
• Karanlık – Aydınlık
• Sevgi – Nefret
• Kadın – Erkek

Filmde gördüğümüz zıtlıklar, bize filmin içindeki insanlık ve duygu karmaşasını gösterir. Çocuk için idolü olan Bay Baines “iyi” iken, kendisine kötü davranan karısı Bayan Baines “kötü”dür. İdolüne çocukluk saflığı ile güvenen Phil, onun söylediklerinin yalan olduğunu öğrenince kafası karışır.

D) KODLAR

Filmde yalanın insanların hayatını etkileyen, değiştiren hatta bitiren bir olgu olması tarihsel süreçte insanlığın bir gerçekliği olarak çıkması, yalan olgusunu kültürel bir kod olarak karşımıza koyar.

E) METAFOR VE METONOMİ

1. Yılan: Yalancı bilinen yapısı ile mitolojik olarak da Adem ve Havva’nın cennetten kovuluş sebebi olan yılan, burada çocuğun beslediği bir hayvan olarak görünmekte.
2. Tebeşir: Çocuğun yılanı sakladığı cebinden çıkartıp Bayan Baines’e gösterdiği tebeşir, filmin sonunda Bayan Baines’in cesedinin yığılış şeklini zemine çizen araç olarak görülmekte.
3. Saat: Saat objesi kullanılarak zaman, süreç vurgulanmıştır. Saat tamir edilirken insanların tamirciyi beklemesi ve bu süre içinde duraksaması da saatin de o sırada durmuş olmasıyla aynı ana denk gelir.

F) SONUÇ

The Fallen Idol filmi, bütün bu kurgu ve olay örgüsünün sonunda ismiyle de bütünleşik biçimde bize idollerin aslında yalanlardan ibaret olduğunu ve bir gün yıkıldığını anlatmaktadır. Gözü kapalı inandığımız birçok yalan bir gün ortaya çıkmakta ve yüce olarak baktıklarımız bir gün yüceliğini kaybetmektedir. Filmin mitolojik metaforlarını da göz önüne aldığımızda işin dinsel boyutu da gözden kaçmamaktadır. Feminist açıdan ise Havva ile kaderdaş olan Bayan Baines’in yaşadıkları da bir yalana, yalan da idole bağlıdır. Yine de filmin sonunda Phil’in toprağı dağıtıp saklama çabası ve soruşturma anında odaya dalarak Bay Baines’i savunmaya geçmesi, günümüzde hâlâ idollerin geçerliliğini koruduğuna işarettir.

Analiz: Cihangir Eker